Wstęp
Dziedziczenie nieruchomości to temat, który pojawia się w życiu wielu ludzi – czasem niespodziewanie, często w trudnym emocjonalnie momencie, gdy musimy pogodzić się z odejściem bliskiej osoby. Z jednej strony przekazanie majątku przez testament czy w drodze ustawowego dziedziczenia może stanowić finansowe wsparcie, ale z drugiej – rodzi szereg formalnych obowiązków. Jednym z najbardziej problematycznych jest rozliczenie podatku od sprzedaży nieruchomości odziedziczonej.
Nie każdy zdaje sobie sprawę, że nawet jeśli staliśmy się właścicielami domu czy mieszkania „za darmo”, to jego późniejsza sprzedaż może nieść za sobą poważne konsekwencje podatkowe. Przepisy w tym zakresie są zawiłe i często zmieniają się na przestrzeni lat. Co więcej, interpretacje organów skarbowych bywają niejednoznaczne, a niewiedza bywa kosztowna – zarówno finansowo, jak i prawnie.
W niniejszym artykule wyjaśnimy szczegółowo:
- Czym dokładnie jest podatek od sprzedaży nieruchomości odziedziczonej.
- Jak krok po kroku przeprowadzić proces rozliczenia z fiskusem.
- Jakie zwolnienia i ulgi przysługują spadkobiercom.
- Na co zwrócić uwagę przy ustalaniu wartości początkowej nieruchomości oraz kosztów uzyskania przychodu.
- Jak obliczyć wysokość należnego podatku oraz jakie dokumenty przygotować.
- Najczęstsze błędy popełniane przez podatników i sposoby ich uniknięcia.
Odpowiemy również na najczęściej zadawane pytania oraz przedstawimy praktyczne wskazówki poparte rzeczywistymi przykładami. Jeśli więc znalazłeś się w sytuacji, w której zamierzasz sprzedać otrzymaną spadkiem nieruchomość lub chcesz być dobrze przygotowany na taką ewentualność – ten poradnik jest właśnie dla Ciebie!
Zacznijmy od tego, czym właściwie jest podatek od sprzedaży nieruchomości odziedziczonej i dlaczego dotyczy on nawet tych osób, które nigdy nie kupiły żadnej nieruchomości z własnych środków.
Czym jest podatek od sprzedaży nieruchomości odziedziczonej?
Definicja i podstawy prawne
Podatek od sprzedaży nieruchomości odziedziczonej to szczególny rodzaj daniny publicznej nakładanej na osoby fizyczne sprzedające domy, mieszkania lub grunty nabyte w drodze dziedziczenia. W polskim systemie podatkowym kluczowe znaczenie ma tu ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych (PIT), a konkretnie – art. 10 oraz art. 21 tej ustawy.
Podstawowa zasada brzmi: jeśli sprzedajesz nieruchomość przed upływem 5 lat licząc od końca roku kalendarzowego, w którym ją nabyłeś (w tym poprzez dziedziczenie), możesz być zobowiązany do zapłaty podatku dochodowego (PIT) od uzyskanego przychodu.
Dlaczego ten podatek budzi tyle kontrowersji?
Wielu spadkobierców uważa, że skoro nie ponosili kosztu zakupu mieszkania czy domu – to nie powinni płacić podatku przy jego sprzedaży. Niestety, polskie prawo traktuje dziedziczoną nieruchomość jak każdą inną nabytą odpłatnie. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy upłynęło już wymagane ustawowo 5 lat lub zastosujemy jeden z przewidzianych przepisami sposobów uniknięcia opodatkowania (np. tzw. ulga mieszkaniowa).
Jakie akty prawne regulują podatek?
Najważniejsze źródła prawa to:
- Ustawa o podatku dochodowym od osób fizycznych z dnia 26 lipca 1991 r.
- Ustawa o podatku od spadków i darowizn (inna niż PIT!)
- Kodeks cywilny – w zakresie definicji dziedziczenia.
W praktyce najwięcej pytań pojawia się wokół interpretacji pojęcia chwili nabycia spadku oraz zasad ustalania podstawy opodatkowania.
Kiedy powstaje obowiązek rozliczenia podatku?
Moment nabycia a moment sprzedaży
Główna zasada mówi:
Obowiązek rozliczenia podatku pojawia się wtedy, gdy sprzedajesz nieruchomość przed upływem pięciu lat liczonych od końca roku kalendarzowego następującego po roku jej nabycia.
To oznacza, że jeśli odziedziczysz mieszkanie np. w marcu 2022 roku i sprzedasz je dopiero po 31 grudnia 2027 roku – nie musisz płacić PIT-u.
Wyjątki i szczególne przypadki
Sytuacja komplikuje się jednak w przypadku tzw. dziedziczenia ustawowego po małżonku czy rodzicu – szczególnie wtedy, gdy współwłasność trwała wiele lat albo właściciel miał udział tylko częściowy.
Należy także pamiętać o różnicy między datą śmierci spadkodawcy a datą uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku!
Kto musi zapłacić podatek od sprzedaży nieruchomości odziedziczonej?
Krąg zobowiązanych do zapłaty PIT-u
Obowiązek zapłaty podatku od sprzedaży nieruchomości odziedziczonej ciąży na osobach fizycznych będących spadkobiercami lub zapisobiercami windykacyjnymi (czyli osobach wskazanych przez testatora do otrzymania określonego składnika majątku).
Niezależnie więc czy:
- odziedziczysz mieszkanie jako jedyny spadkobierca;
- współdzielisz własność ze współspadkobiercami;
- dostaniesz udział procentowy;
– możesz być zobligowany do wykazania dochodu ze sprzedaży i rozliczenia go przed urzędem skarbowym.
Czy dzieci lub wnuki są zwolnione automatycznie?
Nie! Pokrewieństwo nie daje automatycznego zwolnienia z PIT-u (co najwyżej wpływa na zwolnienie z innego podatku – od spadków i darowizn). Każda osoba fizyczna musi indywidualnie przeanalizować swoją sytuację względem pięcioletniej karencji oraz ewentualnych ulg mieszkaniowych.
Jak obliczyć termin pięcioletni dla celu opodatkowania PIT-em?
Od kiedy liczyć pięcioletni okres po dziedziczeniu?
Jedną z najczęstszych pułapek jest błędne liczenie „pięciu lat”. Według obecnych przepisów:
Piąty rok liczymy zawsze „od końca roku kalendarzowego”, w którym nastąpiło nabycie własności przez dziedzica.
Czyli jeśli śmierć spadkodawcy nastąpiła np. we wrześniu 2020 r., okres pięciu lat rozpoczynamy nie we wrześniu, lecz od stycznia kolejnego roku!
Sprzedaż dokonana nawet dzień wcześniej skutkuje obowiązkiem rozliczenia PIT!
Co jeśli było kilku właścicieli lub wcześniejsze nabycie udziału?
Gdy ktoś wcześniej posiadał udział (np.: połowę domu dostał jako darowiznę wcześniej), dla tej części obliczamy termin osobno! W praktyce możliwe są sytuacje „mieszane”.
Jakie są stawki podatkowe przy sprzedaży odziedziczonych mieszkań/działek/domów?
Stawka ryczałtowa PIT: ile wynosi podatek?
Dla większości przypadków obowiązuje stawka ryczałtowa:
PIT = 19% podstawy opodatkowania (dochodu).
Dochód = cena uzyskana ze sprzedaży minus koszty uzyskania przychodu
(które omówimy szerzej poniżej).
Nie stosuje się skali progresywnej ani kwoty wolnej!
Czy można zapłacić mniej niż pełne 19%?
Tak – dzięki różnym ulgom oraz możliwości wykazania kosztów poczynionych inwestycji/remontów można znacznie obniżyć faktyczny podatek do zapłaty lub nawet całkowicie go uniknąć!
Koszt uzyskania przychodu: co można zaliczyć do kosztów przy rozliczeniu PIT przy sprzedaży nieruchomości odziedziczonej?
Pełna lista kosztów pomniejszających dochód do opodatkowania
Przy wyliczeniu należnego PIT kluczową rolę grają koszty uzyskania przychodu:
- wartość majątku zadeklarowana przy zgłoszeniu SD-Z2/SD-3 (czyli wartość wykazana dla celów podatkowych);
- dokumentowane wydatki poniesione na remonty czy modernizację;
- wydatki notarialne poniesione przez spadkobiercę;
- dokumentowane koszty postępowań sądowych dotyczących działu spadku itp.;
- w przypadku wcześniejszego posiadania udziału: koszty związane z jego pierwotnym nabyciem!
Ważne: Organy skarbowe wymagają potwierdzeń wydatków (faktury/paragony)!
Ulga mieszkaniowa: kiedy można uniknąć płacenia podatku ze sprzedaży odziedziczonego lokum?
Na czym polega ulga mieszkaniowa dla spadkobierców?
Najważniejsze narzędzie pozwalające legalnie uniknąć zapłaty PIT to tzw.:
„Ulga mieszkaniowa” – czyli prawo do zwolnienia z opodatkowania całej kwoty uzyskanej ze sprzedaży dla osób przeznaczających te środki na własny cel mieszkaniowy!
Warunki:
- Kupno nowego mieszkania/domu;
- Nabycie gruntu pod budowę domu;
- Sfinansowanie remontu/modernizacji innego posiadanego już mieszkania;
Co trzeba udokumentować przed urzędem skarbowym?
Organy fiskusa wymagają rachunków/faktur dokumentujących poniesienie wydatków.
Jeśli kupujesz nowe M4 lub remontujesz aktualny dom — zachowuj wszystkie dowody zakupu!
Dzielenie majątku pomiędzy kilku spadkobierców: jak rozliczyć podatek wspólnie czy oddzielnie?
Sprzedaż udziału a wspólna własność — kto odpowiada za zapłatę PIT-u?
Każdy współspadkobierca odpowiada tylko za swój udział! Nawet jeżeli wszyscy zdecydujecie się na wspólną umowę notarialną — każdy powinien samodzielnie rozliczyć przypadający mu dochód poprzez deklarację PIT-39.
Przykład:
Jeśli lokal wart był 600 tys., a masz prawo tylko do połowy — wykazujesz połowę ceny transakcyjnej minus połowę kosztów uzyskania!
Jeśli część pieniędzy przypada Ci np.: jako darowizna już po śmierci pierwotnego właściciela — dla tej części należy policzyć osobno bieg „pięciu lat”.
Krok po kroku: jak rozliczyć podatek od sprzedaży nieruchomości odziedziczonej?
Sprzedaż odziedziczonej nieruchomości wiąże się ze spełnieniem szeregu formalności wobec fiskusa.
Poniżej prezentujemy praktyczny przewodnik krok po kroku:
Wskaż tam zarówno kwotę uzyskanej ceny, jak i wszystkie wykazane koszty! 7. Zdecyduj o zastosowaniu ulg: Jeśli zamierzasz wykorzystać środki na nowe cele mieszkaniowe, pamiętaj o zaznaczeniu odpowiednich pól! 8. Złożenie deklaracji: Masz czas do końca kwietnia następnego roku po transakcji! 9. Ewentualna wpłata należnego podatku: Może być wymagana dopiero po zakończeniu terminu składania deklaracji, jeśli urząd naliczy Ci zobowiązanie.
Taka sekwencja działań pozwoli Ci skutecznie wywiązać się wobec fiskusa i uniknąć przykrych niespodzianek podczas kontroli skarbowej.
Deklaracja PIT-39: jak ją poprawnie wypełnić sprzedając odziedziczony lokal/mieszkanie/dom/grunt?
Które pola formularza dotyczą dziedziczonych mieszkań/domów/działek?
Formularz PIT-39 został specjalnie przygotowany dla osób sprzedających swoje prywatne domy/mieszkania/grunty poza działalnością gospodarczą.
Najważniejsze sekcje dla Ciebie to:
- Część D — Dane dotyczące odpłatnego zbycia mienia
- Pole nr 27–29 — kwota przychodu
- (czytaj: cena transakcyjna)
\n
\n
\n
\n
\n ”
„Pole nr 30–32 — koszty uzyskania przychodu ” „
” „Pole nr 33–35 — dochód podlegający opodatkowaniu” „” „Pamiętaj:” „ Należy zaznaczyć opcję dotyczącą korzystania bądź rezygnacji ze zwolnienia tzw.” ulgi mieszkaniowej!””
„Załączniki?” „Jeżeli korzystasz ze wspólnot majątkowych/udziałów rodzinnych — dołącz informację dodatkową opisującą źródło prawa własności!”
„Elektroniczne składanie deklaracji pozwala natychmiast otrzymać potwierdzenie odbioru UPO!”
Termin składania deklaracji i wpłaty należności
Do kiedy trzeba rozliczyć podatek od sprzedaży odziedziczonych mieszkań/domów/gruntów (PIT-39)?
Obowiązuje uniwersalny termin:
PIT-39 należy przesłać online lub papierowo do właściwego urzędu skarbowego najpóźniej do ostatniego dnia kwietnia roku następującego po dacie zawarcia umowy notarialnej przenoszącej własność!
Wpłatę ewentualnej należności również należy dokonać do tego terminu.
Przykład:
Umowa została podpisana 10 sierpnia 2023 r.
Deklaracja + wpłata = najpóźniej do dnia 30 kwietnia 2024 r.
Nieprzekroczenie terminu grozi naliczaniem karnych odsetek, mandatem bądź wszczęciem postępowania egzekucyjnego!
Jak określić wartość początkową nieruchomości przyjętej w drodze dziedziczenia dla potrzeb wyliczenia dochodu/podatku?
Rynkowa wartość według SD-Z2/SD-3 czy inna metoda wyceny?
Aby prawidłowo określić wysokość kosztu początkowego, musisz znać wartość zadeklarowaną uprzednio wobec fiskusa — czy to poprzez formularze SD-Z2/SD-3, czy też decyzję urzędu skarbowego wydaną podczas postępowania dotyczącego podatków majątkowych.
Często podstawą jest operat szacunkowy rzeczoznawcy majątkowego albo uśrednienie cen porównywalnych ofert lokalnych rynku wtórnego!
Błędy grożące karami finansowymi?
Zawyżenie wartości skutkować może późniejszymi zarzutami uszczuplenia Skarbu Państwa, a jej rażąco niska estymacja prowadzi zwykle do kontroli celno-skarbowej! Bezpiecznie korzystać zawsze z opinii eksperta rynku lokalnego!
Dla gruntowniejszej analizy polecam kontakt bezpośredni ze swoim urzędem skarbowym bądź profesjonalistą ds. nieruchomości!
Remonty i inwestycje zwiększające wartość lokalu – jak je uwzględnić w rozliczeniu podatkowym ze sprzedaży mieszkania/domui/działki otrzymanej w schedzie rodzinnej
Które wydatki można doliczyć jako koszt zmniejszający podstawę opodatkowania PIT-em za transakcję odpłatną będąc właścicielem-spadkobiercą
Generalna zasada:
Doliczamy WYŁĄCZNIE realnie udokumentowane nakłady inwestycyjne zwiększające standard techniczny/lokalowy/mieszkaniowy danego obiektu! Nie zaliczamy typowych kosztów bieżących utrzymania ani czynszowych płatności eksploatacyjnych! Dowodem może być faktura VAT imienna lub rachunek wystawiony na nazwisko właściciela-spadkobiercy! Popularne przykłady inwestycji zaliczanych jako „koszt”:
- wymiana instalacji elektrycznej/gazowej/wod-kan;
- wstawienie nowych okien/drwi antywłamaniowych;
„Wszystkie takie wydatki sumujemy!” „Ostateczną listę wpisujemy następnie we właściwe pola deklaracji rocznej!”
**Podział pieniędzy ze wspólnej transakcji – jak go rozumie fiskus?
Czy współspadkobierca musi oddać część swojego dochodu reszczcie rodziny? A co jeśli tylko jeden decydował faktycznie o remoncie/cenie/kupcu? Rygorystyczna linia urzędu skarbowego głosi: Każdy odpowiada WYŁĄCZNIE za swój udział procentowy – zarówno co do ceny uzyskanej, jak też kosztorysu inwestycji/remontu!”
Przykład: Dwóch braci sprzedaje wspólnie dom – każdy wpisuje połowę ceny brutto minus swoje indywidualne faktury remontowe! Rozbieżności powinny być udokumentowane pisemnymi umowami rodzinnymi!”
**Dzielenie piątki – czyli co zrobić gdy jeden członek rodziny sprzedaje swoją cześć szybciej niż pozostali?
Czy wystarczy samo zgłoszenie u notariusza? Absolutnie NIE!” Fiskus wymaga indywidualnej deklaracji każdego współwłaściela – także wtedy gdy całość pieniędzy trafia formalnie na jedno konto rodzinne!” Proporcja musi znaleźć precyzyjne odbicie w rocznym zestawieniu każdego beneficjenta sukcesyjnego!”
**Darowizny a dziedzieczne lokale – różnice formalnoprawne
Czy darowana cześć domu traktowana jest identycznie jak część otrzymana w testamencie? Pod względem zasad liczenia pięciu lat TAK – ale mogą pojawić się niuanse proceduralno-formalne!” Najlepiej konsultować każdorazowo dokumentację u doradcó∑ prawno-podatkowych!”
**Podatkowe pułapki – czego unikać by nie narazić się na kary finansowe?
Typowe błędy:
- Niezgłoszenie deklaracji rocznej mimo zawarcia aktu notarialnego!
- Błędy rachunkowe wynikające z braku uwzglednienia wszystkich możlliwych kosztorysowych faktur
- Zgubienie dowodó∑ zakupò∑ materiałò∑ remontowych!
- Błąd polegający na nieuwzglednianiu wszystkich współspadkobiercow”
- sytuacją gdy grunt był użytkowany rolnicǫ przez minimum trzy lata bez przerw;”
- sytuacją przekazania ziemii wnukom dzieciom celem dalszego użytkowania rolnegò”
Każdorazowo rekomendowana konsultacja u specjalisty ds.prawa rolnegò!”
**SprzedaŜ lokalu tuŜ PO ROZWODZIE LUB PO ŚMIERCI JEDNEGO MAŁŻONKA
Tu ważny niuans:” Data wejścia we współposiadanie istotna jest TYLKO DLA UDZIAŁU NABYTEGO W SPADKU/DAROWIŹNIE! Reszta udziałò∑ moŜe byč liczona według starego trybu!”
**Spory rodzinne wokół działò∑ lokalù – kto ma rację przed fiskusem?”
Urząd Skarbowy BADA WYŁĄCZNIE FORMALNY STAN PRAWNY – czytaj wpis księgì wieczystej + akt notarialny + orzeczenie Sądu!” Wszelkie ustalenia „ustne” / „rodzinne” BEZ UMOCOWANIA PRAWNEGO SĄ NIEISTOTNE DLA CELÒ∑ PODATKOWYCH!”
**Opóźnienie zgłoszenia SD-Z2/SD-3 – jakie skutki dla późniejszego rozliczenia pitowskiego?”
Brak zgłoszenia powoduje utratȩ zwolnienia / sankcjȩ finansową – ALE NIE ANULUJE OBOWIĄZKU WYKAZANIA DOCHODU PRZY SPRZEDAŻY SPADKOWEJ NIERUCHOMOŚCI!” Może jednak wpędzić nas dodatkowo w kary administracyjne!”
**Co zrobić jeżeli Urząd Skarbowy zakwestionuje sposób wycenienia wartości początkowej?”
Maszprawo żądaċ powo³ania niezależnego rzeczoznawcÿ sadowego / mediatora rynku lokalnegò!” Kluczowym argumentem będzie przedstawienie operatu szacunkowego sporządzonego zgodnie ze standardami rzeczoznawcami majątkovymi!”
**Rozpoznanie miejsca właściwego urzędu skarbovego”
Liczy siȩ miejsce zamieszkania beneficienta sukcesyjnegò W DNIU ZAWARCIA TRANSAKCJI SPRZEDAŻY!” Zmiana adresò po zawarciu aktu notarialnegò NIE MA WPŁYWU NA ORGAN PROWADZĄCY POSTĘPOWANIE PODATKOVEM!”
**Obowiązki informacyjne wobec innych instytucji państwovych”
Poza Urzędem Skarbovým często wymagane będzie równoległe zgłoszenie zdarzeń majàtkových m.in.” do GUS / Starostwa Powiatového / Gminnégo Ośrodka Pomocy Spo³ecznéj etc.”
Každý przypadék vymaga oddzielného sprawdzénia v odpowiednich rejestrach branžových.”
—
FAQ – Najczęściej zadawane pytania
Czy zawsze muszę płacić podatek od sprzedaży odziedziczonych mieszkań/domòw/działek?
Nie zawsze! Jeśli minie pięcioletni okres karencji liczony zgodně s przepisami ustawy o pdof − możesz legalně zarobič bez konieczności oddáwania czegokolwiek fiskusovi! Alternatively − wykorzystaj ulgè mieszkaniovà!”
Jakich dokumentòw będè potrzebovať aby poprawně rozličýč pitovskí dochód?
Przygotuj:
- < li >Akt notarialný potwierdzający objěciě praw vlastníšči,” „< li >Postanoveníe Sądu v sprawě stvěrdzenià nabŷćià sděkú,” „< li >Operát šacunkoŵý / Decyzjá US dotýcząca wartósci poccątkoŵé,” „< li >Faktury VAT/Rachunky dotýczące remóntôv/inwestycjí,” „< li >Potwierdzénia przelewóv bankovyh,” „
Czy mogè stracič ulgè mieszkaniovà jeżeli zmieniš plány inwestýcyjné?”
Tak − Jeżeli zadeklarujesz ulgè a potem środky zostaná spożytkowane v inným celu − Fiskus MOŽE ZAŽADAĆ ZÁWRÓTU ULGI + ODSETKI KARNE za cały okres bezpodstawného korzystánia zv zwolnienia!”
Co v przypadku gubiénii faktúr albo niewystarcajúcej dokuméntáciji?”
Organ kontrolný MA PRAWO ODMÓWIĆ ZALICZENIA KOSZTÓW bež potwierdzénia ich realnégo poniesiénia!” Zaleca sié archiwizačijè dokumentôv návét przez kilká let povykonání remóntu/sprzedaži!”
Czy muszę osobno informować GUS albo inne instytucje państwové o dokonanéj transákcii?”
Przepisy zmieniajá siȩ regionalně − zaleca siȩ każdorázovo sprawdzič lokalné wymogi admininstracyjné v Starostwie/Gminié/MOPSie/GUS etc.”
Czy “zamiana” dwóch mieszkań między rodzeństwem generuje taki sam obowiązek pitowski co klasyczna “sprzedaž” osobě trzeciej?”
TAK − Každá forma odpłatného przeniesienia vlastníšći traktována jesť identyczně v oczách Urződu Skarbovégo! Wyjàtek stanovi jedynie zamiana bež ekwiwalentu pienięžného/pieniężná darovižná!”
—
Podsumowanie
Sprzedaż mieszkania bądź domu otrzymanego drogà dziedzieństwa niesie za sobà zarówno emocjonalné wspomnienia, jak tez szereg realných obowiązkôv administracyjnych wobec Fiskusa Państvového. Znajíąc mechanizm działania przepisôv pitowskich, korzystając świadomie zv dostępých ulg oraz dbając ov kompletność dokumentácie − ograniczamy ryzyko dotklivých sankcíí fináncových či problemôv pravných v przyszłości.
PAMIĘTAJ − najważniejsze zasady:
„< li >Liczymy “piątke” vždy od KOŃCA ROKU NABÝCIA,” „< li >Dokumentujemý KAŽDY REMONT I INWESTYCJE,” „< li >Składámý indywidualné dekláracie pitowské,” „< li >Pilnújemý termínu kwietniovégo každého roku,” „< li >V razié watpliwoščí konsultujemý ekspertá d.s.prawa majátkového.” „
Mamy nadzieję że ten kompletný poradník krok-po-kroku pomože ci spokojně przejšč całą procedurè “rozličénía podatkůvého” zvwiązaného zv odebraným majátkiem rodiným. Powodzeniá!
**Zwolnienie warunkowe – kiedy można legalnie NIE PŁACIĆ PODATKU OD SPRZEDAŻY NIERUCHOMOŚCI ODZIEDZICZONEJ?
Główna droga ku temu – ULGA MIESZKANIOWA – czytaj „przeznaczenie CAŁOŚCI sumy ze sprzedaŜY NA NOWE CELE MIESZKANIOWE!” NaleŜY UDOKUMENTOWAĆ KAŻDY WYDATEK I ZACHOWAĆ FAKTURY DO EWENTUALNEJ KONTROLI SKARBOWEJ PRZEZ CO NAJMNIEJ PIĘĆ LAT!”
**Specyfika gruntò∑ rolnych – czy pola też obejmuje ten sam tryb opodatkowania?
Tak – choć istnieją wyjątki związane np.:
